Drie harten, acht armen en een bek die op die van een papegaai lijkt. De octopus klinkt soms minder als een gewoon zeedier en meer als een verzameling onwaarschijnlijke weetjes die tóch allemaal kloppen.
Dat maakt hem ook zo leuk om beter te bekijken. Want achter dat bekende silhouet schuilt een dier dat zich door een opening kan wringen die kleiner is dan je zou verwachten, met zijn huid bijna kan verdwijnen tegen een rotswand en met zijn armen een hoop zelf lijkt uit te zoeken. In het dagelijks taalgebruik zeggen we vaak gewoon octopus. Bij de gewone soort gaat het om de gewone octopus, Octopus vulgaris, ook wel achtarm genoemd.
Drie harten, maar daar blijft het niet bij
De vraag “hoeveel harten heeft een octopus?” is populair, en terecht. Het antwoord is drie. Eén hart pompt bloed door het lichaam. Twee andere sturen bloed naar de kieuwen.
Dat past bij een dier dat sowieso net even anders in elkaar zit. Een octopus is geen vis, maar een koppotig weekdier. Zijn lichaam is zacht en heeft geen inwendig skelet. Alleen bij de mond zit iets hards: een snavel van hoorn. Die gebruikt hij om prooi open te krijgen, ook als daar een stevig pantser omheen zit.
Juist doordat hij geen botten heeft, kan hij iets waar veel andere dieren alleen maar van kunnen dromen. Hij wringt zich door nauwe spleten en kleine openingen. Als er ergens een geschikt gat zit, is de kans groot dat hij erdoorheen past.
De armen doen meer dan alleen grijpen
Bij een octopus denk je al snel aan acht armen met zuignappen. Logisch, want die vallen meteen op. Maar die armen zijn niet alleen handig om prooi vast te pakken. Ze spelen ook een grote rol in hoe dit dier de wereld waarneemt en erop reageert.
Er is een centraal brein, maar een groot deel van het zenuwstelsel zit in de armen. Ongeveer twee derde van de zenuwen bevindt zich daar. Daarom duikt vaak de uitspraak op dat een octopus “negen hersenen” heeft: één centraal brein en in elke arm een eigen zenuwcentrum.
Dat klinkt spectaculair, maar het verklaart wel waarom octopussen bekendstaan als slimme dieren. Ze kunnen leren, problemen oplossen en informatie onthouden. Je ziet dus geen dier dat alleen maar op instinct drijft. Je kijkt naar een roofdier met een opvallend ingewikkeld zenuwstelsel.
En die armen kunnen nog iets nuttigs. Als een arm verloren gaat, kan die weer aangroeien. Dat is geen klein trucje, maar een flinke overlevingsbonus in een zee vol jagers.
Een huid die bijna alles verraadt
Een octopus hoeft niet weg te zwemmen om uit beeld te verdwijnen. Vaak blijft hij gewoon zitten en verandert hij van kleur. Alsof dat nog niet genoeg is, kan hij ook de textuur van zijn huid aanpassen. Zo lijkt hij ineens meer op een steen, een stuk rif of een hobbelige zeebodem.
Dat maakt camouflage bij deze dieren zo sterk. Het is niet simpelweg “ik word wat donkerder”. De huid werkt veel verfijnder dan dat.
Soms zeggen kleuren ook iets over wat er gaande is. Rood wordt in verband gebracht met opwinding of dreiging, wit met schrik, terwijl bruin vaak een basiskleur is. Dat betekent niet dat je menselijke emoties één op één kunt aflezen, maar wel dat de huid informatie laat zien.
Ook de ogen helpen mee aan die vreemde uitstraling. Ze zijn groot en scherp, maar nemen geen kleuren waar. De pupillen zijn rechthoekig. Wie ooit een close-up van een octopus heeft gezien, snapt meteen waarom dit dier zo buitenaards overkomt.
Overdag verstopt, ’s nachts ineens actief
Overdag zie je een octopus vaak niet eens. Veel soorten leven solitair en houden zich schuil in holen, spleten of tussen stenen. Daar zitten ze veilig en onopvallend. Met zo’n zacht lichaam passen ze op plekken waar andere roofdieren niet snel komen.
Zodra het donker wordt, verandert het ritme. Dan gaat de jacht beginnen.
Op het menu staan onder meer schaaldieren, tweekleppigen, slakken en vissen. De aanpak is direct. Eerst grijpen de armen de prooi vast. Daarna zetten de zuignappen hem stevig klem. Vervolgens doet de snavel het zware werk.
Bij gevaar heeft de octopus nog een oude klassieker achter de hand: inkt. Door die los te laten, kan hij een aanvaller verwarren en kostbare seconden winnen. Intussen schiet hij weg door water krachtig via een sifon naar buiten te persen. Dat levert een korte, felle ontsnapping op. Een flits, een wolk inkt, en weg is hij.
Klein als een luciferkopje of groot als een nachtmerrie
Niet elke octopus ziet eruit als een forse achtarm op een rif. Binnen de groep zitten enorme verschillen in formaat.
De kleinste soort die hier genoemd wordt, Octopus wolfi, wordt ongeveer 2,5 centimeter groot. Dat is piepklein. Aan de andere kant staat de reuzenkraak, Enteroctopus dofleini. Die haalt gemiddeld zo’n 4,9 meter en 50 kilo. Er is zelfs een recordexemplaar gemeld van 9,1 meter en 272 kilo.
Daartussen zit de gewone octopus, Octopus vulgaris. Die wordt ongeveer 30,5 tot 91,4 centimeter lang en weegt vaak tussen 3 en 10 kilo.
Dat brede bereik maakt de groep extra fascinerend. Het ene dier past bijna in je hand. Het andere wil je liever niet onverwacht naast je duikmasker zien opduiken.
Waar leeft een octopus eigenlijk?
Octopussen leven wereldwijd in tropische, subtropische en gematigde zeeën. Je vindt ze in heel verschillende leefgebieden: op de zeebodem, bij riffen, in kustwateren en in sommige gevallen verder uit de kust.
Veel soorten houden van rotsachtige bodems met spleten, losse stenen en schuilplekken. Dat is logisch. Een dier dat overdag graag verdwijnt, heeft iets aan een omgeving vol kieren en holen.
De Middellandse Zee, de oostelijke Atlantische Oceaan en wateren rond Japan zijn bekende gebieden waar ze voorkomen. In poolzeeën en subpolaire wateren leven ze niet.
Dichter bij Nederland blijft een ontmoeting met een octopus bijzonder. In Noordwest-Europa zijn ze zeldzaam, al zijn er meer waarnemingen in Belgische wateren en langs de zuidkust van Groot-Brittannië. Langs de Nederlandse kust en in Zeeuwse wateren is de kleine octopus, Eledone cirrhosa, ook waargenomen. Dat maakt zo’n vondst meteen nieuwswaardig.
Het liefdesleven is kort, de inzet enorm
Ook de voortplanting van een octopus is allesbehalve saai. Het mannetje gebruikt een gespecialiseerde arm, de hectocotylus, om sperma in de mantelholte van het vrouwtje te brengen. Bij de gewone octopus kan dat in verschillende perioden gebeuren, met pieken in voorjaar en najaar. Het vrouwtje kan sperma soms weken bewaren.
Daarna volgen de eieren, en de aantallen lopen flink uiteen. De reuzenkraak legt tussen de 120.000 en 400.000 eieren. De diepzee-octopus Graneledone boreopacifica legt er juist veel minder: ongeveer 155 tot 165.
Diezelfde diepzeesoort levert ook een van de opvallendste cijfers op. Het vrouwtje bewaakt haar eieren meer dan vier jaar, in totaal 53 maanden. Dat is een verbazingwekkend lange broedperiode.
Na het uitkomen drijven jonge dieren eerst mee in het plankton. Daar eten ze onder meer larven van krabben en zeesterren. Later zakken ze naar de zeebodem.
Het leven van veel soorten is intussen verrassend kort. De meeste worden maar 1 tot 2 jaar oud. Grotere soorten halen vaak 3 tot 5 jaar. Sommige diepzee-octopussen kunnen 15 tot 18 jaar worden. Veel soorten sterven kort na de voortplanting. Hun hele levenscyclus is dus compact en intens.
Slim, kwetsbaar en belangrijk in zee
Een octopus is niet alleen een wonderlijk dier voor wie van vreemde weetjes houdt. Hij speelt ook een serieuze rol in het ecosysteem. Als roofdier helpt hij mee bepalen welke dieren in een gebied talrijk zijn en welke niet.
Tegelijk heeft hij zelf genoeg vijanden. Murenen, grote vissen, haaien, dolfijnen, zeehonden, zeeotters, vogels en zelfs potvissen lusten wel een octopus. Dat hij zich toch staande houdt, zegt veel over zijn gereedschapskist: camouflage, snelheid, inkt en slim gedrag.
Niet alle soorten hebben het even makkelijk. Overbevissing, bijvangst, vervuiling, verlies van leefgebied en veranderingen in zee zetten sommige populaties onder druk. De gewone octopus geldt als niet bedreigd, maar binnen de grotere groep zijn er ook soorten die kwetsbaar of bedreigd zijn.
Als je er eentje ziet, kijk dan vooral naar de details
Het leuke aan een octopus is dat hij op papier al indrukwekkend is, maar in het echt nog vreemder oogt. Niet door zijn formaat alleen, maar door de details. De manier waarop een arm iets aftast. De huid die in seconden verandert. De ogen die je aankijken zonder dat je goed kunt plaatsen wat je ziet.
Dat is misschien wel zijn sterkste truc. Een octopus is geen dier dat je alleen onthoudt om één feitje. Drie harten zijn een mooi begin, maar daarna stapelen de vreemde eigenschappen zich gewoon op.
FAQ
Hoeveel harten heeft een octopus?
Een octopus heeft drie harten: één hoofdhart en twee kieuwharten.
Hoe slim is een octopus?
Octopussen staan bekend om leervermogen, probleemoplossing en geheugen. Hun zenuwstelsel is opvallend complex, met veel zenuwen in de armen.
Wat eet een octopus?
Een octopus eet onder meer schaaldieren, tweekleppigen, slakken en vissen.
Kan een octopus van kleur veranderen?
Ja. De huid kan snel van kleur veranderen en ook van textuur, vooral voor camouflage.
Hoe oud wordt een octopus?
De meeste soorten leven 1 tot 2 jaar. Grotere soorten halen vaak 3 tot 5 jaar, terwijl sommige diepzee-octopussen 15 tot 18 jaar kunnen worden.
