Drie harten, blauw bloed en armen die soms al iets lijken te weten vóór de rest van het lijf volgt. De octopus klinkt als een dier dat moeiteloos oud zou moeten worden. Toch halen veel soorten maar 1 tot 2 jaar. Juist dat maakt hem zo intrigerend: in korte tijd propt hij een heel vreemd en slim leven.
Wie zoekt op hoe oud wordt een octopus, komt al snel uit bij een verrassend hard antwoord. De meeste soorten leven kort. Vaak zelfs korter dan veel mensen denken. En dat terwijl dit dier potten kan openen, uit aquaria ontsnapt en in een oogwenk van kleur verandert.
Kort leven, groot verschil tussen soorten
Er is niet één leeftijd die voor elke octopus geldt. Daarvoor zijn de soorten te verschillend. Toch zie je een duidelijk patroon: de meeste worden 1 tot 2 jaar oud. Bij veel soorten kom je grofweg uit op 2 tot 3 jaar.
Dat blijft opvallend, want de verschillen in formaat zijn enorm. Aan de kleine kant staat de wolfi-octopus, een piepkleine soort van iets meer dan 1 centimeter en minder dan 1 gram. Aan de andere kant heb je de reuzenpacifische octopus. Die kan gemiddeld armen hebben van zo’n 4,3 meter en weegt vaak rond de 15 kilo.
Alsof dat nog niet genoeg contrast is, werd van die reus ook een recordexemplaar gemeld met een spanwijdte van 9,1 meter en een gewicht van meer dan 272 kilo. Zo’n dier verwacht je bijna een halve mensenleeftijd mee te geven. Maar nee. Ook deze soort leeft meestal maar 3 tot 5 jaar.
Er zijn wel uitzonderingen. Sommige diepzee-octopussen lijken veel langer te leven. Bij een aantal soorten lopen schattingen op tot 16 tot 18 jaar. Dat zijn dus niet de regel, maar ze laten wel zien dat de levensduur van een octopus niet simpelweg door grootte wordt bepaald.
Het einde zit al ingebouwd
Bij veel dieren denk je bij een korte levensduur aan roofdieren, ziekte of pech. Bij de octopus ligt het anders. Zijn levenscyclus zelf zet de klok.
Octopussen zijn zogeheten semelpare dieren. Dat betekent dat ze zich meestal één keer voortplanten. Daarna volgt al snel het einde. Mannetjes sterven vaak kort na de paring. Vrouwtjes meestal nadat de eieren zijn uitgekomen.
Dat klinkt hard, en dat is het ook. Vooral bij vrouwtjes zie je hoe ver dat gaat. Ze bewaken hun eieren soms maandenlang en verlaten die nauwelijks. In die periode eten ze vaak niet. Bij de reuzenpacifische octopus duurt zo’n broedperiode ongeveer 6 maanden.
Nog indrukwekkender is een diepzeesoort: Graneledone boreopacifica. Van een vrouwtje van deze soort is waargenomen dat ze haar eieren 4,5 jaar bewaakte. Dat is de langste bekende broedperiode bij een dier als dit. Stel je dat even voor: jarenlang waken, nauwelijks bewegen, en alles in dienst van één legsel.
Er speelt ook iets in het lichaam zelf mee. De optische klier helpt bij het rijpen van de voortplantingsorganen, maar hangt ook samen met de aftakeling na de voortplanting. Daardoor is het abrupte einde niet alleen een gevolg van uitputting, maar ook van de biologie van het dier.
Dus: waarom leeft een octopus zo kort? Niet omdat hij slecht ontworpen is. Juist omdat zijn hele leven gericht is op één grote voortplantingsronde.
Slimmer dan zijn rare uiterlijk doet vermoeden
Een octopus ziet eruit alsof iemand meerdere dieren door elkaar heeft gehusseld. Acht armen, een snavel, geen botten en een lichaam dat door spleten glipt waar je je hand nog niet eens door krijgt. Maar het echt vreemde zit in zijn gedrag.
Dit dier kan puzzels oplossen, potten openen en ontsnappen uit aquaria. Dat laatste is niet zomaar een sterk verhaal uit een zeeaquarium. Het zachte lichaam zonder skelet maakt zulke ontsnappingen technisch mogelijk. Als de opening groot genoeg is voor de snavel, kan de rest vaak volgen.
Nog gekker: veel neuronen zitten niet in de hersenen, maar in de armen. Daardoor kunnen die armen zelfstandig voelen, proeven en eenvoudige bewegingen uitvoeren. Wie ooit een octopus een prooi heeft zien onderzoeken, ziet geen acht losse slierten. Je ziet acht drukbezette verkenners.
Dat maakt de vraag hoe slim is een octopus meteen een stuk leuker. Zijn intelligentie zit niet alleen in een centraal brein, maar verspreid door het lijf. Dat geeft hem iets ongrijpbaars. Alsof elke arm een beetje meedenkt.
Drie harten en blauw bloed zijn geen zeemanspraat
Sommige dierenfeitjes klinken alsof iemand ze mooier heeft gemaakt voor een verjaardagsgesprek. Bij de octopus zijn ze gewoon waar.
Hij heeft drie harten. Twee pompen bloed naar de kieuwen. Eén pompt het door de rest van het lichaam. Dat bloed is blauw, doordat het zuurstof vervoert met hemocyanine, een koperhoudende stof.
Dat werkt goed in koud water en in omgevingen met weinig zuurstof. Handig dus voor een dier dat in heel verschillende zeegebieden voorkomt. Er zijn soorten in tropische wateren, in gematigde zeeën en in de diepzee, waar sommige tot ongeveer 4000 meter diep leven.
De dumbo-octopus hoort bij die diepzeebewoners. Andere soorten houden het dichter bij de kust, tussen rotsen, riffen of zeegras. De Europese achtarm, Octopus vulgaris, leeft in de oostelijke Atlantische Oceaan en de Middellandse Zee, tot aan het Engelse Kanaal. Die soort kan een mantel hebben tot 25 centimeter, armen tot 1 meter lang en een gewicht tot 9 kilo.
Dat is trouwens een mooie reminder dat “octopus” niet één dier is, maar een hele groep met flink wat variatie.
Verdwenen zonder weg te zwemmen
Soms verwacht je bij camouflage een dier dat langzaam opgaat in de achtergrond. Een octopus pakt het anders aan. Hij kan bijna ter plekke verdwijnen.
Met chromatoforen in de huid verandert hij razendsnel van kleur. Ook de huidstructuur kan mee veranderen. Een glad lijf wordt bobbelig, een lichte huid donker, een duidelijk dier ineens een stuk rots. Dat is geen leuke bonus. Het is pure overleving.
Veel soorten zijn vooral ’s nachts actief. Overdag zitten ze vaak verstopt in een hol of spleet. Dat scheelt, want er zijn genoeg dieren die graag een octopus eten, zoals grote vissen, haaien, zeehonden en dolfijnen.
De meeste leven solitair en verdedigen hun eigen plek. Toch is er een uitzondering die vaak opduikt in verhalen over vreemd gedrag: de Pacifische gestreepte octopus. Die laat juist socialer gedrag zien en kan in groepen leven. Zelfs binnen deze toch al vreemde diergroep duiken dus weer uitzonderingen op.
Jagen met zuignappen en een snavel
Een octopus oogt soepel en bijna zacht, maar als jager is hij behoorlijk doelgericht. Hij grijpt prooi met zijn armen en zuignappen, trekt die naar zich toe en gebruikt zijn snavel om de buit open te breken of stuk te bijten.
Op het menu staan onder meer krabben, garnalen, tweekleppigen, slakken, vissen en kleinere koppotigen. Dat brede dieet helpt, want een slimme jager met een kort leven heeft weinig tijd om te treuzelen.
Juist die combinatie maakt hem zo fascinerend. Hij is geen snelle achtervolger zoals een tonijn en ook geen pure hinderlaagjager zoals sommige bodemvissen. Hij onderzoekt, voelt, probeert, trekt open en past zich aan. Dat maakt jagen bij een octopus bijna iets handmatigs.
Van piepklein jong naar volwassen roofdier
Een jonge octopus begint niet als een mini-uitvoering van zijn ouders die veilig in de buurt blijft. De jongen, paralarven genoemd, komen uit het ei en moeten meteen voor zichzelf zorgen. Ze leven eerst van plankton.
Daar ging vaak al een enorme investering van de moeder aan vooraf. Het aantal eieren verschilt sterk per soort. De reuzenpacifische octopus legt er bijvoorbeeld 120.000 tot 400.000. Dat zijn aantallen waar je stil van wordt.
Aan de andere kant staat weer Graneledone boreopacifica, met slechts 155 tot 165 eieren. Veel minder dus, maar wel met extreem lange bewaking. Dat laat mooi zien hoe verschillend de strategieën binnen deze diergroep zijn.
Bij de Europese achtarm gebruikt het mannetje een aangepaste arm, de hectocotylus, om sperma over te dragen. Daarna loopt de tijd snel door. Dat geeft het leven van een octopus iets merkwaardigs: hij groeit uit tot een slim, behendig roofdier, maar het volwassen leven blijft vaak een kort venster.
Waarom de octopus zo blijft hangen in je hoofd
Er zijn dieren die je interessant vindt en daarna weer vergeet. De octopus hoort daar niet bij. Daarvoor is hij te vreemd opgebouwd en te slim in gedrag.
Een lichaam zonder botten. Een snavel als mond. Armen die deels zelfstandig werken. Een huid die van kleur én structuur verandert. En dan ook nog een dier dat een verloren arm kan laten teruggroeien. Het klinkt bijna alsof de natuur hier meerdere ideeën tegelijk heeft getest.
Mensen eten octopus in verschillende keukens, onder meer rond de Middellandse Zee en in delen van Azië. Tegelijk roept zijn intelligentie vragen op over hoe we naar dit dier kijken. In het Verenigd Koninkrijk worden octopussen in dierenwelzijnswetgeving al lang behandeld op een manier die laat zien dat men hun bijzondere eigenschappen serieus neemt.
Misschien zit precies daar de aantrekkingskracht. Een octopus voelt als een dier dat langer zou moeten leven dan hij doet. Juist omdat er in zo weinig tijd zo veel gebeurt.
Zie je een octopus in een aquarium en valt gedrag op dat afwijkt van wat verzorgers normaal verwachten, of lijkt het dier ziek, dan hoort beoordeling bij een dierenarts of gespecialiseerde verzorger. Zelf conclusies trekken over gezondheid is bij zulke bijzondere dieren geen goed idee.
FAQ
Hoe oud wordt een octopus?
De meeste soorten leven 1 tot 2 jaar. Sommige worden ongeveer 2 tot 3 jaar. De reuzenpacifische octopus haalt vaak 3 tot 5 jaar, terwijl enkele diepzeesoorten mogelijk veel ouder worden.
Waarom leeft een octopus zo kort?
Veel soorten planten zich maar één keer voort. Mannetjes sterven vaak kort na de paring. Vrouwtjes bewaken hun eieren soms maandenlang en eten dan vaak niet, waarna ze meestal sterven nadat de jongen uitkomen.
Wat eet een octopus?
Een octopus eet onder meer krabben, garnalen, tweekleppigen, slakken, vissen en kleinere koppotigen. Hij grijpt prooi met zijn armen en zuignappen en gebruikt zijn snavel om die open te breken.
Heeft een octopus echt drie harten en blauw bloed?
Ja. Twee harten pompen bloed naar de kieuwen en één naar de rest van het lichaam. Het bloed is blauw door hemocyanine, een koperhoudende stof die zuurstof vervoert.
Hoe slim is een octopus?
Octopussen kunnen puzzels oplossen, potten openen, ontsnappen uit aquaria en individuele mensen herkennen. Opvallend is dat veel neuronen in de armen zitten, waardoor die veel zelfstandig kunnen doen.
