Een bal van schubben op het bospad. Pas als hij zich uitrolt, zie je wat het is: een pangolin. Dit schubdier lijkt haast in elkaar gezet uit losse, vreemde ideeën. Een pantser van keratine, een tong die tot 70 centimeter lang kan worden en een verdedigingshouding waarbij roofdieren vooral harde schubben tegenkomen.
De pangolin draagt een pantser van nagelmateriaal
Het eerste wat aan een pangolin opvalt, zijn de schubben. Ze bedekken bijna het hele lichaam. Alleen de buik en de binnenkant van de poten blijven grotendeels vrij. Die schubben liggen over elkaar als dakpannen en bestaan uit keratine, hetzelfde materiaal als menselijke nagels en haar.
Dat pantser is geen versiering. Bij een schubdier kunnen de schubben samen ongeveer 20 procent van het lichaamsgewicht uitmaken. Dat is flink, zeker als je bedenkt dat de verschillende soorten grofweg tussen 1,6 en 33 kilo wegen. Het reuzenschubdier kan zelfs 30 tot 40 kilo halen.
De naam zegt ook al veel. Pangolin komt van het Maleise woord penggulung, dat verwijst naar oprollen. En dat is precies hun bekendste truc. Bij gevaar krult het dier zich op tot een compacte bal. Een hyena of grote katachtige krijgt dan vooral scherpe schubben voor zich, en veel minder grip op kwetsbare delen.
Dat beeld van een wandelende dennenappel klopt dus verrassend goed. Alleen is deze dennenappel gewapend.
De tong van de pangolin is langer dan je verwacht
Wie denkt dat de schubben het vreemdste onderdeel zijn, heeft de tong nog niet gezien. Bij een pangolin kan die 40 tot 70 centimeter lang worden. Soms is de tong zelfs langer dan het lichaam zelf.
Nog gekker: de tong zit niet vast zoals bij de meeste zoogdieren. De tongwortel is niet aan het tongbeen bevestigd, maar loopt diep door in de borstkas, tussen borstbeen en luchtpijp. Dat klinkt bijna verzonnen, maar het past perfect bij hoe dit dier eet.
Een pangolin heeft als volwassen dier geen tanden. Kauwen zit er dus niet in. In plaats daarvan steekt hij zijn lange, kleverige tong in een nest en haalt daar mieren en termieten mee naar binnen. Ook larven en andere insecten staan op het menu, vergelijkbaar met de reuzenmiereneter.
Dat gaat in serieuze aantallen. Een volwassen schubdier kan meer dan 70 miljoen insecten per jaar eten. Omgerekend komt dat neer op ongeveer 140 tot 200 gram per dag. In gewicht lijkt dat bescheiden. In aantallen is het enorm.
Een schubdier zoekt met zijn neus, niet met zijn ogen
Een pangolin jaagt niet op zicht. Zijn ogen zijn juist vrij zwak. De reukzin doet het echte werk. Daarmee speurt hij mieren- en termietennesten op, vaak in het donker, want de meeste soorten zijn vooral ’s nachts actief.
Zodra zo’n nest gevonden is, komen de klauwen in beeld. De poten zijn kort, maar sterk. Met scherpe nagels breekt het dier een nest open. Daarna neemt de tong het over. Het is een strak systeem: ruiken, openbreken, opvegen.
Ook neus en oren zijn slim aangepast. Een pangolin kan ze afsluiten met speciale spieren. Dat is geen overbodige luxe als je je snuit in een kolonie boze insecten steekt. Zo blijven mieren en termieten buiten waar ze horen.
En als schubben en oprollen niet genoeg zijn, heeft dit dier nog een reserveplan. Klieren bij de anus kunnen een stinkende stof afscheiden. Dat maakt een aanval voor een belager een stuk minder aantrekkelijk.
De pangolin woont in bomen, holen en verborgen kamers
Niet elke pangolin leeft op dezelfde manier. Er zijn acht soorten. Vier leven in Afrika ten zuiden van de Sahara en vier in Azië, in Zuid- en Zuidoost-Azië. Sommige soorten brengen veel tijd door in bomen. Andere blijven vooral op de grond.
Hun leefgebied is breed. Je vindt schubdieren in tropische bossen, overstroomde bossen, dichte begroeiing, savannegraslanden en ook in meer open of door mensen gebruikte gebieden. Schuilen doen ze in holle bomen of in zelfgegraven holen.
Die holen kunnen verrassend groot zijn. Sommige ondergrondse kamers zijn zo ruim dat een volwassen mens er rechtop in kan staan. Dat blijft een mooi idee: ergens onder de grond ligt een verborgen ruimte, uitgegraven door een dier dat de meeste mensen nooit in het wild zullen zien.
Dat komt ook doordat de pangolin meestal solitair leeft. Buiten de paartijd zoekt hij soortgenoten weinig op. Een ontmoeting is dus zeldzaam, stil en vaak snel weer voorbij.
Jonge pangolins beginnen zacht
Een jong schubdier ziet er bij de geboorte al uit als een miniatuurversie van zijn moeder, maar met één belangrijk verschil: de schubben zijn dan nog zacht en bleek. Pas na de tweede dag verharden ze.
Een worp bestaat uit 1 tot 3 jongen. Meestal krijgen pangolins één keer per jaar jongen. Daarna volgt een opvallend lange periode van zorg. De moeder verzorgt haar jong ongeveer twee jaar.
Een van de leukste beelden bij deze diersoort is een jong dat op de rug van de moeder meerijdt. Dat maakt de pangolin ineens minder buitenaards. Onder al die schubben blijft het gewoon een zoogdier met ouderzorg, alleen dan in een heel ongebruikelijke verpakking.
De pangolin is geen miereneter en geen gordeldier
Veel mensen gooien de pangolin op één hoop met miereneters of gordeldieren. Dat is begrijpelijk. Hij eet insecten, heeft stevige bescherming en een opvallende lichaamsbouw. Toch hoort dit schubdier niet echt bij die groepen.
Pangolins vormen de enige nog levende familie binnen de orde Pholidota. Ze zijn dus hun eigen tak. Ze lijken op andere insecteneters, maar dat is vooral een geval van vergelijkbare oplossingen voor vergelijkbare problemen.
Ook in formaat verschillen de soorten flink. Het zwartbuikschubdier weegt ongeveer 3,6 kilo en hoort bij de kleinste soorten. Aan de andere kant staat het reuzenschubdier, dat veel zwaarder kan worden. Mannetjes zijn vaak groter dan vrouwtjes. Bij sommige soorten ligt dat verschil tussen 10 en 50 procent. Bij het Indisch schubdier kan het zelfs oplopen tot 90 procent.
Een stille insecteneter met groot effect
Een pangolin maakt weinig lawaai en leeft verborgen, maar laat wel degelijk sporen achter. Een dier dat miljoenen mieren en termieten opeet, beïnvloedt zijn omgeving behoorlijk. Schubdieren helpen insectenpopulaties in toom te houden.
Hun graafwerk doet ook iets met de bodem. Holen zorgen voor lucht in de grond en kunnen later door andere dieren worden gebruikt. Zo werkt de pangolin ongemerkt mee aan het landschap, zonder dat je hem vaak ziet.
Juist daarom is het wrang dat alle acht soorten bedreigd zijn. Sommige gelden als kwetsbaar, andere als bedreigd, en een paar soorten staan zelfs als ernstig bedreigd bekend. De internationale commerciële handel is verboden onder CITES Appendix I, maar illegale vangst blijft een groot probleem. Daarnaast verdwijnt leefgebied door ontbossing en landbouw.
Voor een dier dat zich zo knap kan verdedigen tegen roofdieren, is de mens een veel lastiger tegenstander.
Pangolin als huisdier? Geen goed idee
Af en toe duikt de vraag op of een pangolin als huisdier gehouden kan worden. Het korte antwoord: nee. Dit schubdier is sterk gespecialiseerd in voeding, gedrag en leefomgeving. Het leeft solitair, is meestal nachtactief en eet vooral mieren en termieten. Dat maakt goede verzorging buiten de natuur al ingewikkeld, nog los van wetgeving en bescherming.
Zie je een pangolin in gevangenschap die sloom oogt, slecht beweegt of verwondingen heeft, dan hoort daar geen huis-tuin-en-keukenadvies bij. Alleen een dierenarts of gespecialiseerde opvang kan dan passend handelen.
FAQ over de pangolin
Wat is een pangolin precies?
Een pangolin is een schubdier: een zoogdier met grote keratineschubben over bijna het hele lichaam. Het rolt zich bij gevaar op tot een bal.
Wat eet een pangolin?
De pangolin eet vooral mieren en termieten. Ook larven en andere insecten worden gegeten. Volwassen dieren hebben geen tanden en gebruiken hun lange kleverige tong om voedsel te vangen.
Hoe lang is de tong van een pangolin?
De tong van een pangolin kan ongeveer 40 tot 70 centimeter lang worden. Bij sommige dieren is die zelfs langer dan het lichaam.
Waar leeft een pangolin?
Pangolins leven in Afrika ten zuiden van de Sahara en in Zuid- en Zuidoost-Azië. Afhankelijk van de soort leven ze in bossen, savannes, dichte begroeiing, bomen of ondergrondse holen.
Waarom is de pangolin bedreigd?
Dit schubdier wordt bedreigd door illegale jacht en handel, en door verlies van leefgebied door ontbossing en landbouw.
